osmanlı devleti – Enderun Mektebi

Enderun Mektebi’nde Ramazan Hazırlıkları

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Kurum : TS.MA.d 382 yer bilgisinde kayıtlı Hicri 19 Ramazan 1287 Miladi 13 Aralık 1870 tarihli bir arşiv belgesinde; Topkapı Sarayı Hümayununda faaliyetine devam eden Enderun Mektebi’nde Ramazan ayı hazırlıklarının Osmanlı Devleti’nin Şehit Sultanı Abdülaziz Han devrinde nasıl yapıldığına dair ipuçları veriyor…

Beş sayfalık belgede sarayın muhtelif birimlerinin gelirleri ve giderleri sistematik olarak kayda geçildiği açıkça görülüyor. Giderler bölümünde bir paragraf Enderun Mektebi hocaları ve muallimleri ile maiyetlerine Ramazan-ı Şerif vesilesi ile verilen Sultan ihsanı olarak kaydedilmiş. Bir nevi Ramazan ikramiyesi denilebilir. Osmanlı Devleti’nde Ramazan, bayram ve kandil gecelerinde Enderun halkına verilen ihsanlar bir gelenek ve Enderun merasimlerinin bir rutinidir. Fakat, eğitim tarihçileri için bu belge nadir bir hüviyete sahiptir. Enderun Mektebi hakkında Osmanlı Dönemi veya sonrasında araştırmacılar tarafından yakıştırılan ve kullanılan sıfatların haricinde bu belge çok bilinmeyen bir sıfat kullanmıştır. Enderun Mektebi’ni mekteb-i münife, hocalarını mekteb-i münife hocaları olarak adlandırıyor. “Münif, münife” yüce, ulu, yüksek anlamında kullanılan bir sıfattır. Bu dönemde mektep sıbyan mektebi ile rüştiye (ilkokul, ortaokul) düzeyinde eğitim veriyor olsa da mektebe izafe edilen sıfatın Enderun Mektebi’ne yüklenen anlamın Devletin son yüzyılına kadar yaşatıldığının bir göstergesi olarak kabul edilebilir.

***
Belgede Sultan ihsanına nail olan Enderunlular:

Kuran hocaları, Arapça hocaları, Farsça hocaları, Hendese (geometri, mühendislik) hocaları, Resim hocaları, Talik hocası, Rika hocası, Sülüs hocası, mektep müdürü, mektep müdür muavini, Hırka-i Saadet imamı, Hırka-i Saadet müezzini, neyzen üstadı, mektebin hademeleri olarak kaydedilmiştir. Ayrıca mektebin kırtasiye giderleri de aynı sarfiyata dahil edilmiştir. Hazine-i Hümayun kethüdasına gönderilen ödeme talimatında toplam 6512 lira sadece Enderun hocaları (mektebi münife hocaları) ve diğer Enderun görevlileri için ayrılan miktardır.

3 haftaŞubat 18, 2026 önce , Enderun Mektebi Araştırma Ekibi tarafından

OSMANLI DEVLETİ ENDERUN MEKTEBİN’DE EĞİTİM SİSTEMİ VE TÜRK EĞİTİM SİSTEMİNE ETKİLERİ

Bir garip zaman yolcusu da elinde zaman yakalama makinesine büründürdüğü kalemi ile silinmeye yüz tutmuş izleri belirginleştirmeye çalışıyor. Kimi vakanüvis, kimi müverrih diyor; bizim zamandakiler ise tarihçi diyorlar. Ellerinde kalemi bir ömür boyu geçmiş zaman çizgileri ile raks edip duruyorlar. Kimi zaman hiç çizilmemiş çizgiler çekiyorlar geçmiş zaman perdesine; kimi zaman, olan çizgileri olduğundan daha güzel parlatıyorlar… Kimi zaman, kalemlerinin kifayetsizliğinden midir? yoksa parmaklarının ihanetinden midir? bilinmez, çizdikleri çizgiler asıllarının üzerinde sırtarıyor… Kimileri de çizgilerin aynen aksettirilemeyeceğini bildiğinden midir? nedir? Kalemi eline alma zahmetine bile katlanmıyor…
Zaman yükündekilerini savurup giderken tüm anlayışlar, çizgiler, sınırlar, renkler değişiyor. İnsanın, toplumun, kurumların hatta devletlerin bu değişime direnmesi mümkün değil. Değişime ayak uyduranlar ayakta kalmayı başarırken; yüz çevirenler, görmezden gelmeye yeltenenler, direndiğini zannedenler de değişmeye devam ediyor. Eğitim sistemleri ve kurumları da ana unsuru insan olmasından ötürü değişime en çok uğrayanlardan… Değişime direnme ahmaklığını sahneden çekilerek ödeyen, değişimi yakalamaya çalıştığı sürece ne yaptığını bilmeyen ve değişim anaforunun içinde savrulup giden; değişimin öncüsü olduğu sürece ayakta kalmayı başaran eğitim kurumları… Enderun’da öncü olduğu dönemde; sistemi, öğrencileri, eğitimcileri, çıkmaları ile içinde yaşadığı devre yön veren zirve kurumlardan birisi… Bıraktığı boşluğu doldurma gayretleri asırları aşıyor…Her yolcu seyahat sürer giderken geride çizgiler bırakıyor. Kalın, ince; renkli, renksiz; parlak, mat; silik, derin; anlamlı, anlamsız; düz, eğri; birbirine karışmış çizgiler… Bazı çizgiler rüzgarla kol kola girip çizildiği mekanı yalnızlığı ile baş başa bırakırken; bazı çizgiler diğer çizgilerin cazibesinde kaybolup gidiyor… Bazı çizgiler de zamanın tüm acımasızlığına, entrikalarına, iltifatlarına; diğer çizgilerin baştan çıkarıcılığına, izden çıkarıcı tekliflerine rağmen çizenine sadık kalarak zamana meydan okuyor…

Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde yüksek lisans tezi olarak hazırlanan çalışma öğretmenlerimizin ve öğrencilerimizin ısrarlı taleplerinden ötürü kitap olarak tekrar düzenlendi. Düzenleme sırasında ana metne sadık kalındı. Ekler, tablo, şekil ve indeks listeleri vb. çıkartıldı.
2010 yılının Aralık ayında yayınlanan eser üstün yeteneklik ve zekalı öğrencilerin eğitim ve öğretimi ile ilgilenen okul, kurum ve özellikle Bilim ve Sanat Merkezleri (BİLSEM) tarafından yoğun ilgiyle karşılanmıştır. Bursa-Mustafa Kemal Paşa Cevdet Nerse Bilim ve Sanat Merkezi tarafından düzenlenen organizasyonla Mustafa Kemal Paşa Ticaret Odası’nda ve İstanbul-Ataşehir’de İstanbul Bilim ve Sanat Merkezi’nde birer konferans tertip edilmiştir.
Eserle ilgili olarak özel yayınevi ve kitabevlerinde okuyucularla buluşma etkinliklerimiz devam etmektedir.
Araştırmamız; Milli Eğitim Bakanlığı’mız, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Milli Eğitim Bakanlığı tarafından düzenlenen bir uluslar arası kongre tarafından sunum daveti alınmıştır.
Eğitim kurumlarımızın misyon, vizyon ve stratejik hedeflerinin belirlenmesinde ve planlanmasında etkili, müfettişlerimizin, eğitim yöneticilerimizin, öğretmenlerimizin ve ilgili uzmanların kurumları ile ilgili yaptıkları çalışmaların hangi boyutlara ulaşabileceğine Enderun tecrübesinin çok önemli bir örnek oluşturduğunu düşünüyoruz.
Araştırma, yazma ve yayınlama sürecinde desteğini hiç esirgemeyen aileme, yapmış olduğu rehberlik ile çalışmanın ortaya çıkmasında çok büyük emeği olan danışman hocam Prof. Dr. Mehmet Fikret GEZGİN’e teşekkürü borç bilirim.
Erol KÖMÜR
İstanbul 2011

(Kitaba erişim bağlantısı için tıklayınız…)

7 ayAğustos 17, 2025 önce , Enderun Mektebi Araştırma Ekibi tarafından

Enderun Mektebi Araştırma Kitapları

ENDERUN SCHOOL INSTRUCTIONS: Instructions Special For Enderun-u Humayun Mekteb-i Aliye

The Enderun School’s instruction prepared in 1901 and sealed by the Hazine-i Humayun Kethuda contains important details regarding the functioning of the school. In our study, the sections on the functioning of the school consisting of fifty five instructions and the sections with the curriculum of the school are discussed. The instruction begins with the title Instructions special for Enderun-u Humayun Mekteb-i Aliye. In this section, it consists of who the school officials are and their duties, the official notebooks and records to be used in the school and the items for what purpose they will be used. In the eleven instructions that follow, there is a detailed explanation about the rules that teachers should follow within the section of duties of teachers. The following sixteen articles describe the VEZAİFİ of ŞAKİRDAN, and the rules that students must follow in boarding life, both inside and outside the school. In the next ten-item AWARDS section, there are regulations regarding which positive behaviors of students will be rewarded, the effect of rewards on the forgiveness of punishments, the contribution of the rewards to the course achievements. The four-item PUNISHMENTS section describes and classifies the punishments that students may receive as a result of their negative behavior. The dominance of the awards is remarkable if a comparison is made between the award and penalties. The spiral rules structure that affects each other and works in favor of the student, is an interesting educational experience. EXAMS department explicitly states the measurement and evaluation system of the school, exam system, scoring, passing the course, passing the class and graduation with ten items. The weekly course schedules programmed for seven years show which lessons are taught for how many hours a week, which books are taught in which lessons, which lessons are taught by which teachers

7 ayAğustos 17, 2025 önce , Enderun Mektebi Araştırma Ekibi tarafından